Deze bladzijde is geschreven VOOR de restauratie, dus ca 2002

---

  Restauratie Synagoge Enschede

Omstreeks 1990 kreeg architectenbureau De Boer De Witte & van der Heijden het verzoek van de Nederlands Israëlitische Gemeente Enschede, naar het dak te kijken van de grote koepel. Door een storm was de koperen dakbedekking van één van de overgangsvormen, (de trompen), op de vier hoeken behoorlijk losgeraakt. Dit manifesteerde zich binnen de grote sjoel in fikse lekkages.

Na een intensief onderzoek bleek dat de koperen dakbedekking niet goed was aangebracht en dat behalve de koepels ook de bedekking van de platte daken aan vervanging toe was, wat zich manifesteerde in een behoorlijk aantal lekkages, hetgeen de aantasting van het interieur reeds ernstige vormen deed aannemen. Door roestvorming van de stalen ramen bevonden de glas-in-lood ramen zich in een zeer kritische fase. Deze ramen, ontworpen door Lambertus Theodorus Cornelis Lourijsen te Haarlem, zijn van een uitzonderlijke schoonheid.

In 1998 is dit gebouw tot rijksmonument verklaard. In die tussentijd moesten de meeste noodzakelijke dingen gebeuren met behulp van incidentele subsidies, verstrekt door de gemeente Enschede, mensen overal ter wereld woonachtig en het bestuur zelf. Het is een periode geweest van 'pappen en nathouden', waarbij met weinig middelen getracht is zoveel mogelijk te doen. Vanaf het moment dat het gebouw tot rijksmonument is verklaard tot op heden zijn geen werkzaamheden aan het gebouw verricht.

Dit betekende voor de architecten dat zij zich in een materie moesten inwerken, welke voor hen ten dele geheel nieuw, doch buitengewoon interessant zou blijken te zijn. Een bijzondere voorstudie was nodig van de essentiële beginselen, welke cultuurhistorisch de fundamentele waarden vormen waarop de ontwikkeling van de synagoge berust. De Nederlands Israëlitische Gemeente Enschede heeft alles wat zij in hun archieven heeft ter beschikking gesteld. Ook speurwerk in de archieven van het Nederlands Architectuur Instituut leverde interessante zaken op over De Bazel, zijn architectuuropvattingen etc. maar minder over de synagoge te Enschede.

Thans mogen we ons gelukkig prijzen dat de staatssecretaris in het kader van de 'kanjerregeling' het bestuur van het N.I.G. de rijksbijdrage heeft toegewezen welke was aangevraagd.

Het doel van de restauratie is om het gebouw te restaureren volgens het gedachtengoed waarmee De Bazel het fundament heeft gelegd. Deze synagoge zal voor hen waarvoor het ontworpen is, het symbool blijven waar met elkaar gefeest en getreurd wordt, een plek waar men elkaar heeft vastgehouden in tijden van voor- en tegenspoed.

externe link

Architectenbureau
de Boer-de Witte-van der Heijden 

---

  Wat gaat er in de toekomst met de synagoge gebeuren?

Met die vraag worden de leden van het actiecomité regelmatig geconfronteerd als ze mensen benaderen voor een bijdrage. Een logische vraag, want al die mensen willen natuurlijk wel graag weten wáár ze geld voor geven. De vraag is gemakkelijker gesteld dan beantwoord.

Het is een feit dat de joodse gemeente steeds meer vergrijst en uitdunt. Anno `99 telt de gemeente nog slechts zeventig leden. Er moet dan ook serieus rekening mee worden gehouden dat ze op den duur door natuurlijk verloop - verhuizing, emigratie, overlijden - zal ophouden te bestaan als zelfstandige gemeente. Zover is `t gelukkig niet. Vooralsnog behoudt de synagoge de huidige functie van gebeds- en ontmoetingsplaats van de joodse gemeenschap. Toch lijkt het verstandig om nu alvast te gaan nadenken over een mogelijke nieuwe bestemming of mede-gebruik van het gebouw.

`Want`, heeft Jaap Hartog, voorzitter van de gemeente zelf ook al eens gezegd, `je kunt geen miljoenen stoppen in een gebouw dat straks leegstaat...` In het recente verleden heeft het synagoge-bestuur zelf al met diverse partijen (Medisch Spectrum Twente, Hogeschool Enschede) rond de tafel gezeten om te praten over de mogelijkheden om het gebouw een multi-functionele bestemming te geven. Dan kunnen de kosten immers gedeeld worden en is het gemakkelijker om het monumentale pand in stand te houden. Maar tot concrete resultaten hebben die gesprekken dus niet geleid. Toch lijkt het zinvol om in die richting verder te zoeken. De synagoge zou bijvoorbeeld dienst kunnen gaan doen als centrum van cultuur en wetenschap. Te denken valt aan (semi-)academische activiteiten, bestemd voor studenten en ander geïnteresseerd publiek. Mogelijke onderwerpen: joodse cultuurfilosofie, de relatie jodendom-christendom, het ontstaan van het moderne anti-semitisme, joodse literatuur, het jiddisch. Maar je zou ook kunnen denken aan grensoverschrijdende culturele activiteiten met een Duits-Nederlands tintje, bijvoorbeeld op het gebied van literatuur, sociologie, Duitsland- en Nederland-kunde.

Inmiddels is de "Stichting de Synagoge Enschede" opgericht die zich tot taak heeft gesteld om een antwoord te geven op deze uiterst belangrijke vraag. Binnenkort zal zij in een apart hoofdstuk op deze site op dit onderwerp ingaan.

---

  Synagoge weer geheel in originele staat

De restauratie van de synagoge in de Prinsestraat nadert zijn voltooiing. De rechter ambtswoning is alweer in gebruik genomen. Sinds kort woont hier de nieuwe rabbijn. Komend voorjaar is de officiële (her)opening. Waarschijnlijk door een lid van het Koninklijk Huis.

Ondanks enkele tegenvallers liggen de werkzaamheden ‘redelijk’ op schema. Op 1 oktober is de bouwkundige oplevering. Wat dan nog rest, is de afwerking. Bedoeling is dat de grote ‘sjoel’ op 30 november al kan worden gebruikt voor een optreden van het fameuze synagogaal koor uit Moskou, in het kader van het jaarlijkse jiddische muziekfestival.

Bij die gelegenheid zal tevens een speciaal boek over de synagoge en de joodse gemeenschap van Enschede worden gepresenteerd. Het boek wordt uitgegeven door boekhandel Broekhuis en verschijnt in een oplage van circa 2500 exemplaren. Kosten: 29,90 euro in de winkel of 24,90 euro bij voorinschrijving. Het boek telt 130 pagina’s, waarvan ongeveer de helft met (oude en nieuwe) foto’s. De redactie is in handen van L.F. van Zuylen, kenner van joods Enschede. De actuele foto’s zijn van Rob Lucas. Het eerste exemplaar van het boek zal worden aangeboden aan de Israëlische ambassadeur.

De officiële opening is waarschijnlijk ergens in maart van het volgend jaar. De Stichting Restauratie Synagoge Enschede rekent op koninklijk bezoek. Bestuurslid Joop Slager: ‘De joodse gemeenschap is ontzettend koningsgezind. Op hoogtijdagen wordt bijvoorbeeld altijd in het hebreeuws gebeden voor het Koninklijk Huis. Maar tot nu toe heeft nog nooit iemand van het Koninklijk Huis een voet over de drempel van de synagoge gezet. Dat wordt dus hoog tijd.’

De totale kosten van de restauratie komen uit op ruim drie miljoen euro. Circa twee ton méér dan begroot. Dat tekort is het gevolg van enkele onverwachte tegenvallers. De inzamelingsactie moest bijvoorbeeld voortijdig gestopt worden vanwege de vuurwerkramp. Verder kwam pas tijdens de restauratie aan het licht dat de balken in de koepel verrot waren. Maar ‘de grootste ramp’ was volgens Slager de vondst van asbest onder de vloer. Daardoor lag het werk een hele tijd stil. Bovendien moest het hele gebouw asbestvrij worden gemaakt. Extra kosten: ruim een ton.

De synagoge blijft eigendom van de Nederlands-Israëlitische gemeente en behoudt zijn functie van gebedshuis. Maar daarnaast krijgt het monumentale gebouw ook een publieke functie. ‘Als je er zoveel gemeenschapsgeld in steekt, dan moet je het ook openstellen’, vindt Slager.

Speciaal voor dat doel is de Stichting Vrienden van de Synagoge opgericht. Die is bezig met het opzetten van een euregionaal studiecentrum dat zich richt op de historie van de joodse gemeenschap aan weerszijden van de grens. Daarnaast wil de stichting rondleidingen gaan verzorgen in de synagoge en cursussen gaan organiseren. De staf bestaat uit een directeur en een educatief medewerkster.

Het is de bedoeling dat de voormalige werkplaats onder de vrouwengalerij wordt ingericht als bezoekerscentrum. Aanvankelijk was daar geen geld voor, vertelt Slager.

Maar dankzij een gift van circa negentig mille van de zogenaamde Boston-groep - ‘een club anonieme weldoeners uit het buitenland; ‘nee, ik weet ook niet wie dat zijn’ - kan het bezoekerscentrum er nu toch komen. De ruimte wordt tevens geschikt voor recepties, lezingen en exposities.

Aansluitend op de restauratie zal ook de tuin rondom de synagoge volledig vernieuwd worden. Het wordt volgens Slager een ‘bijbelse’ tuin, naar een plan van groenbedrijf Farwick. Compleet met een echte loofhut, waarin de nieuwe rabbijn Salzmann tijdens het joodse Loofhuttenfeest een week lang zal bivakkeren.

---

  De restauratie van A tot Z

Werkzaamheden die verricht moeten worden:

A. Renovatie van de glas-in-lood ramen en conserveren van stalen ramen
B. Vervangen van alle koperen daken, dakranden en goten
C. Herstellen van klokketoren en klokken
D. Stabiliseren van de fundering en verdere verzakkingen tot stilstand brengen
E. Schade aan beton- en staalconstructie herstellen, roestvorming tegengaan
F. Schoonmaken en herstel van gevelmetselwerk
G. Houten kozijnen, deuren, dorpels, hang- en sluitwerk herstellen of vernieuwen
H. Gemetselde tuinmuren met hekwerk herstellen, ontroesten en behandelen
I. Herstel trappen, trapportalen en entrees
J. Alle schilderwerk kozijnen, ramen en deuren, inclusief herstel letters in bladgoud
K. Het repareren van stucwerk en glasmozaïk in de grote synagoge
L. Herstel van leidingwerk en bijbehorende apparaten (gas, water, electra, alarm)
M. Vernieuwen en herstellen van vloeren en vloerbedekking
N. Herinrichting vrouwengalerij in oorspronkelijke staat
O. Herstel garderobes
P. Herstel toiletruimtes
Q. Herstel rituele bad
R. Herstel feestzaal en toneel
S. Herstel speciale keuken
T. Herstel schoolgedeelte
U. Herstel dagsjoel
V. Herstel kerkeraadskamer
W. Herstel kantoorgedeelte
X. Alle binnenschilderwerk
Y. Restauratie van meubilair, lampen etc.
Z. Herstel aula en toegangshekken begraafplaats

---

  Boomstructuur restauratie

---